No 851 (ինտերնետային No 1011), Մայիսի 13 2009 թ., չորեքշաբթի
ՄԵՆՔ ԵՎ ՆԱ
ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ. «ԵՍ ԳԻՏԵՄ ՈՐՆ Է ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,
ԲԱՅՑ ԱՎԵԼԻ ԼԱՎ ԲԱՆ ԵՄ ՓՆՏՐՈՒՄ»
«Մոսկվա» կինոթատրոնում «Սարոյանի կտակը» ֆիլմի պրեմիերան էր: Ֆիլմը, հասկանալի
է, Սարոյանի մասին էր, եւ այս պարագայում դժվար էր հետեւել ֆիլմում ռեժիսորական,
օպերատորական, սցենարական աշխատանքի որակին: Ողջ ընթացքում Սարոյանին ես հետեւում,
ճանաչում հարազատների, նրա հետ շփված մարդկանց հիշողություններով:
Քանդակագործ, լուսանկարիչ Վարդան Քոչարը պատմում էր, որ երբ Սարոյանը Հայաստան
էր եկել, հարցրել էր. «Այստեղ խենթեր կա՞ն: Որտե՞ղ են նրանք: Ինձ տարեք խենթերի
մոտ»: Սիլվա Կապուտիկյանը պատասխանել էր. «Այո, իհարկե, կան: Հայաստանում հատուկ
նրանց համար տներ են կառուցել, որտեղ ապրում են խենթերը»: Չհասկացավ Սիլվա Կապուտիկյանը
Վիլյամ Սարոյանին:
Սոս Սարգսյանը հիշում է, թե ինչպես մի քանի երիտասարդ դերասաններով Սարոյանին հրավիրել
են ռեստորան, համեղ խորտիկներ ու հայկական կոնյակ հյուրասիրել: Մեկ էլ գիշերվա
կեսին հայտնվում են Գուրգեն Ջանիբեկյանն ու Դավիթ Մալյանը: Նրանց, փաստորեն, գիշերվա
կեսին քնից հանել ու ռեստորան էր ուղարկել խորհրդային ռեժիմը, որպեսզի Սարոյանը
չհասցնի իր գաղափարներով «փչացնել» երիտասարդներին: Մալյանը բաժակ է բարձրացնում.
«Մենք ապրում ենք Խորհրդային Միությունում: Մենք այդ գաղափարների կրողն ենք: Մենք
Խորհրդային Միության սալդատներն ենք...»: Սարոյանը կանգնում է, ներողություն խնդրում,
թե` «Ես երթամ այնտեղ...»: Բավական ժամանակ է անցնում` Սարոյանը չկա: Մալյանն ու
Ջանիբեկյանը սրտնեղած թողնում գնում են: Սոս Սարգսյանը գնում է զուգարան` Սարոյանի
ետեւից: Տեսնում է` Սարոյանը փառահեղ կանգնած, կոնյակ է խմում:
- Սարոյան, ներս գնանք` սեղանի մոտ:
- Է, գնացի՞ն այն սալդատները:
Սարոյանը զինվորի մասին վիպակ ունի` «Վեսլի Ջեքսոնի արկածները»: Վեսլի Ջեքսոն զինվորն
ասում է. «Ապրել` նշանակում է սպասել: Ու ամեն մարդ, որ ծնվում է, սպասում է` իհարկե,
անգիտակցաբար, մինչեւ այդ մարմինը հալումաշ լինի, դառնա հող ու մոխիր: Մեռնելուն
է սպասում: Բայց քանի որ գիտի` դեռ մի 30-40 տարի էլ է իր մարմնի տերը լինելու,
ոգեւորվում է, սպասում ուրիշ բաների: Թե տղա է, սպասում է տղամարդ դառնալուն: Հետո
սպասում է, թե երբ է կին առնելու: Հետո որդու է սպասում, թե որդու հետ երբ է խոսելու:
Ուրիշ խոսքով, նա սպասում է ապրումների, սիրահարվելուն, սպասում, որ սերն իր հետ
իմաստություն կբերի: Կամ եթե չի ուզում սպասել ոչ կին առնելուն, ոչ էլ սիրո իմաստությանը,
թերեւս գործի է անցնում, ուզում է ինչ-որ բանի հասնել, ինչպես ասում են` անուն
հանել. ճանաչվել շատ շատերի կողմից, ոչ միայն իր ընտանիքում ու ընկերների նեղ շրջապատում»:
Երբ Սարոյանը տղա է եղել եւ սպասել է տղամարդ դառնալուն, թերթ է վաճառել Ֆրեզնոյում:
Հետո գրամեքենա է գնել ու գրել, գրել: Սարոյանի զարմիկը պատմում է, որ երբ Սարոյանը
անվերջ գրում-ջնջում էր, մայրն ասում էր. «Վիլի, լավ է կոշկակար դառնայիր»: Բայց
երբ Վիլին ճանաչվեց շատ շատերի կողմից, ոչ միայն իր ընտանիքում ու ընկերների նեղ
շրջապատում, մայրն ասում էր. «Իմ Վիլին մեծ գրող է, իմ Վիլին...»:
Հետո կին է առնում, աղջիկ ու որդի ունենում: Սպասում Լյուսիի ու Արամի հետ խոսելուն:
«Չեմ մեռնում» պատմվածքում գրում է. «Ամենամեծ կռիվներն, իհարկե, որդուս հետ էին,
որը, ինչպես մեր ընտանիքում էին ասում, կյանքը կռիվ է սարքել: Այս կռիվը, ինչպես
ինքս եմ ասել նրան, անհրաժեշտ է տղայի համար, երբ նա սկսում է ինչ-որ բան հասկանալ:
Օրինակ, մի օր նա ասաց, որ երբ 7, թե 8, թե 9 տարեկան էր, կամ գուցե 10 կամ 11,
հաճախ մտածել է` այս մարդն ու կինը իմ հայրն ու մայրը չեն, որովհետեւ հնարավոր
բան չէ... Երկու-երեք անգամ աղջիկս մեծ տիկնիկ է դառնում, պրիմադոննա, որը պարզապես
տանել չի կարողանում իր տգետ, նվաստ, անտանելի, անտաշ ու անարդար հորը: Մեկ-մեկ
էլ ինքս էի ապուշանում` մտածելով, որ երեխաներս անարժան են, իրենց մոր հաշվով.
ես մեղք չունեի, ոչ էլ ընտանիքս էր մեղավոր, ոչ էլ իմ սերունդը` աշխատասեր, հպարտ,
առողջ ու զավեշտական աղքատները, ովքեր, անտարակույս, նույն դասակարգի մեջ մնացին`
անկախ նրանից, թե ինչպես փող աշխատեցին կամ ինչքան ունեն: Վերջին հաշվով, ես սիրում
եմ նրանց, սխալներով հանդերձ, կամ գուցե հենց սխալների համար եմ սիրում եւ հուսով
եմ, որ այդ սերը փոխադարձ է»:
Ֆիլմում Սարոյանի զարմիկը պատմում է, որ երբ Սարոյանն արդեն շատ վատ էր, հայրը
ամեն ջանք թափել է, որ Արամ որդին գա հիվանդանոց, որպեսզի հայր ու որդի խոսեն,
զրուցեն, հասկանան իրար: Ասում է` զրույցը, կարծես, ստացվել էր: Ֆիլմի ցուցադրումից
հետո մոտեցանք ռեժիսոր Գրիգոր Հարությունյանին եւ հարցրինք Արամ Սարոյանից: Պատմեց,
որ Արամ Սարոյանը Ամերիկայում է ապրում, գրում ժամանակակից պահանջված նովելներ:
Ու երբ Հարություն Խաչատրյանը զանգահարել է նրան եւ որպես Վիլյամ Սարոյանի որդու`
հրավիրել մասնակցելու «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնին, մերժել է այն պատճառաբանությամբ,
որ իրեն հրավիրում են ոչ որպես Արամ Սարոյանի, այլ` Վիլյամ Սարոյանի որդու:
Զինվոր Վեսլի Ջեքսոնը նաեւ ասում է. «Աշխարհում բոլոր մարդիկ նույնն են ու բոլորն
էլ սպասում են մեռնելուն: Դե, մինչեւ մեռնելը` միաժամանակ ամեն տեսակ բաների են
սպասում»:
Սարոյանը մինչեւ մեռնելը կտակ է գրել ու խնդրել, որ երբ ինքը մեռնի, չթաղեն, այլ
այրեն մարմինը, աճյունը պահեն այնքան, մինչեւ Էրզրումը դարձյալ լինի հայերինը,
եւ շաղ տան փոշին Էրզրումի ճամփեքին: Ասել է. «Չեմ ուզում ինձ թաղեն, վրես մեծ
քար մը դնեն, որ մարդիկ գան, ըսեն` աս Սարոյանն է»: Մի օր Հայաստանում որոշում
են Սարոյանի մասունքները բերել հայրենիք եւ ամփոփել Պանթեոնում: Սարոյանի ընկերը
պատմում է. «Հասանք Պանթեոն, այնտեղ գրողներ կային եւ կոմունիստ մարդիկ: Տեսա փոս
մը, բայց ի՞նչ ընել...»: Հետո փոսի վրա մեծ քար դրեցին, որտեղ մարդիկ գալիս են
ու ասում` սա Սարոյանն է:
Անցյալ տարին սարոյանական էր: Ինչպես Դավիթ Մուրադյանն ասաց. «Ողջ տարին Սարոյանի
հետ էինք»: Ողջ տարին ու երեկ հիշեցինք` Սարոյանն այսպես էր քայլում, այսպես էր
պարում, այսպես հագնվում, այսպես խոսում, այսպես էր ասում: Ասում էր. «Մարդը միայնակ
արարած է: Չնայած աշխարհը լի է նրա նմաններով, նա մեն-մենակ է»: Հիմա էլ Սարոյանը
միայնակ է, եւ անկատար է ոչ միայն նրա կտակը, այլեւ նրա գրական ժառանգության կտակը`
որքան էլ տարին սարոյանական լինի, որքան էլ հիշենք նրան` ինչպես էր քայլում, պարում,
խոսում, ինչ էր ասում` բացակա է Խոսքը, Սարոյանի Խոսքը` մեծ ու Ճշգրիտ, որից շարունակաբար
սայթաքում-խուսափում է մեր իրականությունը:
No 851 (ինտերնետային No 1011), Մայիսի 13 2009 թ., չորեքշաբթի