No 644 (ինտերնետային No 804), Մարտի 27 2007 թ., երեքշաբթի
ԻՐԵՆԻՑ ՀԵՏՈ ՄՆԱՑԱԾԸ ՍԻՐՈ ՄԻ ԱՆԲԱՑԱՏՐԵԼԻ ԶԳԱՑՈՒՄ Է
ՀՀԿ գրասենյակում ծանոթ վիճակ էր: Հանրապետականն էլի կորցրել էր
իր առաջնորդին: Ուղիղ տասը տարի առաջ` ՀՀԿ նախագահ Աշոտ Նավասարդյանն էր: Հետո
վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը: Հիմա` Անդրանիկ Մարգարյանը: Որ համատեղել էր երկուսին`
եւ ՀՀԿ-ն, եւ վարչապետությունը:
Զարմանալի ճակատագիր ունի այս կուսակցությունը: Այդ խարիզմայով էլ օժտել է իր առաջնորդներին:
Այն մեկ բառով բնորոշվում է` բուֆեր: Աշոտը չհասցրեց կատարել այդ դերը: Վազգենը
բուֆերի կեսճամփին նահատակվեց: Անդրանիկ Մարգարյանը 99-ի հոկտեմբերի 27-ի գիշերը
(սիրտը նոր վիրահատած) կանգնեց խորհրդարանի դռների առջեւ՝ որպես կենդանի միջնորդ
«դրսի» եւ «ներսի» միջեւ: Ու երեւի թե մինչեւ վերջ այդպես մեջտեղում էլ կանգնած
մնաց` ՀՀԿ-ն պահելով մի եզրի վրա, ինչն ամենեւին էլ հեշտ չէ օրերում, երբ կենաց-մահու
պայքարի են թե ընդդիմություն-իշխանություն, թե իշխանություն-իշխանություն տանդեմը:
Բարձր իշխանությունում նա միակն էր, որ ժամերով` Վազգենենց տանը, քիփ-կից նստում
էր Գրետ մայրիկի կողքին` խոսում «անցած-դարձածից»: Նա միակն էր, որ վերցնում «կառավարական»
հեռախոսն ու շիփ-շիտակ զանգահարում էր Առաջին նախագահին ու շնորհավորում վերջինիս
ծննդյան օրը...
Քաղաքական փորձը, ամբիցիաներն ի ցույց չդնելու խելամտությունը, ժամանակին լռելու,
հետ քաշվելու կարողությունը այս գործչի եւ նրա ղեկավարած կուսակցության համար ստեղծել
էին քաղաքական մանեւրի հսկա դաշտ եւ նրա հետ խաղալ բոլորն էին ուզում ու փորձում:
Իսկ որ ամենակարեւորն էր, նա ուրույն բուֆեր էր` մարդկայնության տեսանկյունից.
կառավարական ամառանոց չտեղափոխված, բակի-տղերքի հետ հարաբերությունները ոչ մի կերպ
չփոխած (ասում են` դեռ նարդի էր խաղում նրանց հետ) ՀՀԿ առաջնորդը երբեք չունեցավ
դեմքի ռեզինե, անբնական այն արտահայտությունը, որը հատուկ է հայոց չինովնիկներին:
Մնաց հասարակ-պարզ:
Ու հիմա, նրա կորստով, իշխանությունն առանձնապես պետք է մտածի առանց այն էլ իր
չունեցած մարդկային որակների մասին, որովհետեւ կորցնելով այդ` Անդրանիկ Մարգարյան
օղակը, նրանք միանգամից հայտնվում են առաջին գծում, ուր իրենց գործերն առանձնապես
լավ չեն, որովհետեւ եւ բոլոր դեպքերում, Ա. Մարգարյանին ժողովուրդն ընկալում, հայ
տղա էր համարում, իսկ իրենց բացարձակ չի ընդունում: Սա` մեղմ ասած:
Մի խոսքով, կարելի է կարծել, որ նորանկախ Հայաստանի ընդամենը 15 տարվա ուղիղ կեսը`
յոթ տարին, վարչապետ եղած Անդրանիկ Մարգարյանը փակեց ՀՀԿ պատմության «հին» էջերը:
Արժանիորե՛ն:
Ինչ կգրվի նորի էջին, առայժմ չշտապենք կանխագուշակել: Չնայած դրա համար մեծ խելք
ու պայծառատեսություն պետք չէ:
Կիրակի ուշ երեկոյան ՀՀԿ գրասենյակում ծանր լռություն էր` «վալերյանայի» կաթիլների
հոտը կանգնած էր օդում. տղամարդիկ ծխում էին, կանայք` մերթ ընդ մերթ հեծկլտում:
Տիգրան Թորոսյանը հաճախակի դուրս գալիս միջանցք, հետո անելիքը չիմացողի պես կրկին
ներս էր մտնում, կրկնելով, որ ՀՀԿ-ն այս «փորձությունից» շատ արագ ու բացճակատ
դուրս կգա, ինչպես` միշտ:
Բոլորն սպասում էին Սերժ Սարգսյանին, որը գալուն պես պետք է ՀՀԿ գործադիր մարմնի
նիստ հրավիրեր: Գործադիր մարմինը վերջին անգամ նիստ էր հրավիրել ուրբաթ երեկոյան,
բնականաբար, նիստը ղեկավարել էր Ա. Մարգարյանը, քննարկվել էին նախընտրական հարցեր:
Անդրանիկ Մարգարյանի տրամադրությունը լավ է եղել: Չնայած մոտ օրերս (երեքշաբթի)
պետք է գնար սրտի «ստենդավորման»: «Բայց ինչպես միշտ` իր առողջությանը նա երբեք
ուշադրություն չէր դարձնում», ասացին (ի դեպ, ըստ լավատեղյակ աղբյուրների` Մոսկվա
կատարած վերջին այցի ընթացքում Քոչարյանի սիրտը եւս ստենդավորվել է,- հեղ):
Շաբաթ օրն Ա. Մարգարյանը եկել է գործի, ապա ՀՀԿ մամլո պատասխանատու Է. Շարմազանովի
հետ 12-ի մոտերը գնացել «Արմենիա» հ/ը, ուր հաղորդում էր նկարահանվում ԱՄԿ-ի մասին:
Իրեն առանձնապես լավ չէր զգում. «Մրսում էր»` ասին ու մի շարք պայմանավորվածություններ,
այդ թվում եւ Տիգրան Թորոսյանի հետ հանդիպման, հետաձգել, տուն էր գնացել: Կիրակի
առավոտյան կտրուկ վատացել էր...
ՀՀԿ-ում ոչ մեկը հակված չէր զրույցի: Բայց եւ արդեն գիտեին, որ երկուշաբթի (երեկ)
պետք է կառավարության արտահերթ նիստ հրավիրվեր, ընդունվեր կառավարության անդամների
հրաժարականը, որոնց նախագահը պետք է «խնդրեր» պաշտոնավարել մինչ նոր վարչապետի
նշանակում (տասը օրվա ընթացքում) եւ կառավարության ձեւավորում (20 օրվա ընթացքում.
էստեղ վիճելի հարցեր կան, սակայն այսօր չէ, որ դրանց պետք է անդրադառնանք):
ՀՀԿ-ում էր նաեւ նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Արմեն Գեւորգյանը. նա ՀՀԿ եկավ,
երբ Ս. Սարգսյանի ինքնաթիռը վայրէջք էր կատարել (ի դեպ, վերջինիս հետ նույն ինքնաթիռով
Մոսկվայից` հետաձգելով հաջորդ օրը Սանկտ-Պետերբուրգի քաղաքապետ Մատվիենկոյի հետ
հանդիպումը, Հայաստան էր վերադարձել նաեւ Երվանդ Զախարյանը. նա եւս եկավ ՀՀԿ),
եւ Ս. Սարգսյանն արդեն նախագահի մոտ էր: Ժամը 11-ի մոտերքը Ս. Սարգսյանը եկավ,
ու շատ արագ բարձրացավ Տ. Թորոսյանի աշխատասենյակ. տեսքը բանի նման չէր. իրավիճակը
վերահսկողության տակ պահելու քայլվածքով առաջ շարժվեց, աչքերը, քան երբեւէ, ահավոր
փոս էին ընկած, անչափ նիհարած թվաց: Կարճ ժամանակից հետո նա կրկին իջավ ու կրկին
գնաց նախագահի մոտ. ըստ որոշների` ճշտելու, թե Ա. Մարգարյանն իր վերջնական հանգիստը
որտեղ է գտնելու` Պանթեոնում` Յուրա Բախշյանի, թե՞ Եռաբլուրում՝ Վազգենի ու Աշոտի
կողքին:
...ՀՀԿ հոսքը չէր դադարում. ողջ երեկո այնտեղ էին բոլոր նախարարները, այդ թվում
եւ ՀՅԴ-ի: Չկային միայն Դավիթ Հարությունյանը եւ Վարդան Օսկանյանը:
Այնտեղ էին նույնիսկ... Նժդեհի ժառանգները:
* * *
Վազգեն Տեր-Հարությունյան (Նժդեհի եղբոր թոռը)
- Անդրանիկ Մարգարյանի հետ հանդիպման առիթներն առանձնապես շատ չեն եղել, չնայած
դրան` նա երբեք չէր կտրում իր կապը Նժդեհի ժառանգների հետ. իր հետ եղել ենք Կապանում.
Խուստուփի փեշին թաղված Նժդեհի մասունքների «մոտ», հետո եղանք Տաթեւում, ու ես
տեսա մարդու, որի համար այս երկիրն ու երկիր կազմող մասունքները անչա~փ թանկ են...
Եւ եթե ասեմ, որ Նժդեհին կարծես թե մի տեսակ մոռացության էին մատնել, ու Ա. Մարգարյանի
շնորհիվ մեծ իդեոլոգը, մտածողը կրկին կենդանություն առավ, սխալված չեմ լինի: Գիտեք,
իդեոլոգիան վտանգավոր բան է: Եւ` բոլոր ժամանակներում: Բայց Ա. Մարգարյանը թե 60-ականներին,
թե հիմա արեց իր գործն ու այս անգամ արդեն` Նժդեհի հատորյակների, թանգարանի, հուշարձանի
բացման միջոցով նաեւ: Շատ եմ ցավում այս կորստի համար. մենք կորցրեցինք մեծ երախտավորի,
ինչի համար ցավ ու ափսոսանք եմ ապրում:
Լեռնիկ Ալեքսանյան (ՀՀԿ խորհրդի անդամ)
- Շաբաթ օրը զանգեցի իրեն` պայմանավորվածություն ունեինք հանդիպելու: Ասաց, Լեռնիկ`
վատ եմ զգում, արի մյուս շաբաթ հանդիպենք:
- Իսկ ի՞նչ եք կարծում` քաղաքական տեղաշարժեր կլինե՞ն այս կորստից հետո:
- Ոչ, չեմ կարծում. գոնե կուսակցության մասով վստահ եմ: Ընտրությունների մասով
էլ կարելի է ասել` գրեթե վստահ եմ: Որովհետեւ այն, ինչ վարչապետն ու վարչապետի
շուրջ եղող մարդիկ էին մտածում, ճիշտ է, կիսատ մնաց, սակայն նրա խարիզման թույլ
չի տալու, որ իրենից հետո որեւէ վատ բան լինի:
- Հազար ներողություն` այս ոչ քաղաքական օրը քաղաքական հարց տալու համար. Արարատի
թեւը դուրս մնաց այս անգամ համամասնական ցուցակից, մի քիչ նեղացած չէի՞ք իրենից:
- Անկեղծ եմ ասում` չէ: Որովհետեւ կային նախնական պայմանավորվածություններ, իսկ
Անդրանիկ Մարգարյանը երբեք պայմանավորվածություններ չխախտող տեսակ էր: Դրա համար
ոչ մեկի մեջ էլ հենց բուն պահին նեղացածություն չի եղել... Էլ չեմ ասում հիմա,
երբ նա երկնքի ճամփան է բռնել. իրենից հետո մնացածը սիրո մի անբացատրելի զգացում
է:
- Էս ի~նչ ցավ կա ձեր ձայնի մեջ:
- Իրո~ք: Շա~տ-շատ եմ ցավում: Շատ` ափսոսում: Ես իրեն շատ լավ էի ճանաչում. շատ
կարգին, շատ բարի ու շատ հայ մարդ էր: Նաեւ` պետական մտածողության տեր մարդ. պետականության
խոր զգացում ունեցող տեսակ, ինչը կարծես չէր նկատում, որովհետեւ հոգու, մարդկային
գործոնն ահավոր զորեղ էր:
Գալուստ Սահակյան (ՀՀԿ ֆրակցիայի նախագահ)
- Դժվա՞ր է:
- Շա~տ... Ցավն ու կսկիծը, պետական մտածողությունը խառնվել են իրար, ըմբոստացել:
Տարիներ շարունակ նա մեզ ներարկում էր` մեծ պայքարն անձնազոհություն ու զոհեր է
պահանջում: Ու պատահական չէ, որ նորօրյա Հայաստանում անակնկալները շատ են, Հանրապետականն
էլ բազմաթիվ զոհեր է ունենում. կորցնում է իր առաջնորդներին: Մի բան պարզ է` ՀՀԿ,
ինչու չէ, նաեւ երկրի ձեռքբերումները, նախ եւ առաջ Ա. Մարգարյանի հպարտ ու հանդուրժող
բնավորության շնորհիվ էին... Ես կարծում եմ, որ Անդրանիկ Մարգարյանը նահատակվեց
եւ անձնազոհության դասեր տվեց բոլորիս: Որովհետեւ բոլորս գիտեինք, որ նրա սիրտը
վիրահատված է, եւ այդ սրտով անընդհատ` 24 ժամ աշխատել, հիվանդության պրոբլեմները
մի կողմ թողնել եւ անվերջ մտածել, թե` խնդիրները պիտի լուծել, նոր հերթը կհասնի
իր առողջությանը... Էս մտածողության մարդ էր ու երբեք չէր սիրում, որ իր վիճակի
մասին նույնիսկ ընկերներն ակնարկեն:
- Մի տեսակ` անբաժանելի երկյակ էիք` 95-ի պառլամենտից. բա հիմա ձեզ մենակ չեք զգալու՞:
- Ամեն դեպքում, գոնե այս պահին, մի քիչ էլ հուզված` միայնության զգացումն իսկապես
շատ մեծ է իմ եւ իմ ընկերների մեջ: Որովհետեւ ոչ միայն կորուստն է դաժան, այլ նաեւ
նրա հանդեպ պարտքի զգացումը:
No 644 (ինտերնետային No 804), Մարտի 27 2007 թ., երեքշաբթի